Hukuk yolculuğu çoğu zaman karmaşık ve yıpratıcı olabilir. Ben ise uzun yıllardır edindiğim tecrübe ile İş Kazaları ve Tazminatları alanında müvekkillerimin yanında olmayı, onları hem bilgilendirmeyi hem de süreci daha anlaşılır ve güvenli kılmayı önemsiyorum. Amacım; haklarınızı en iyi şekilde koruyarak, size profesyonelce rehberlik etmek ve ihtiyaç duyduğunuz her aşamada güvenilir bir destek sunmaktır.
İş Kazası Nedir?
İş kazası, en basit tanımıyla bir işçinin işini yaparken maruz kaldığı ve bedensel veya ruhsal zarar görmesine yol açan olaylar bütünü olarak tanımlanabilir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na göre iş kazası; “işyerinde veya işin yürütülmesi nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olay” şeklinde ifade edilmektedir. Yani işçinin işyeri sınırları içinde veya iş kaynaklı bir faaliyeti sırasında gerçekleşen ve ona zarar veren her türlü beklenmedik olay iş kazası sayılır. Örneğin inşaatta çalışırken düşen bir işçi, ofis çalışanının işyerinde geçirdiği kalp krizi veya bir şoförün sevk edilip yolda kaza yapması iş kazası kapsamında değerlendirilebilir. Burada kritik unsur, kazanın yapılan işle ilgili olması ve meydana gelen zarar ile iş arasında uygun bir nedensellik (illiyet) bağının bulunmasıdır. Eğer bu bağ kurulabilirse iş kazası kabul edilir ve işverenin sorumluluğu gündeme gelir.
İşverenin Yükümlülükleri
İşverenler, çalışanlarını iş kazalarından korumak için kanunen geniş kapsamlı önlemler almak zorundadır. Türk Borçlar Kanunu m.417 ve İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gibi mevzuat uyarınca işveren; işçilerin sağlığını korumak, güvenliğini sağlamak ve işçiyi gözetmekle yükümlüdür. Bu kapsamda işveren, iş yerinde her türlü güvenlik önlemini almak (örneğin makine ve teçhizatı emniyetli hale getirmek, çalışanlara koruyucu ekipman vermek), risk değerlendirmesi yapmak, çalışanlara düzenli eğitimler vermek ve iş güvenliği talimatlarına uyulmasını sağlamak zorundadır. Eğer işveren bu yükümlülüklere aykırı davranırsa ve bir iş kazası meydana gelirse, ortaya çıkan zararlardan hukuken sorumlu olur. İşverenin ihmalinin sonuçları sadece tazminat ödeme yükümlülüğü doğurmaz; aynı zamanda idari para cezaları ve eylemin niteliğine göre ceza sorumluluğu da (örneğin taksirle yaralama veya ölüme sebebiyet verme suçları kapsamında) doğabilir. İşçiler de bu denklemin bir parçasıdır: Kanun, işçilerin de iş güvenliği kurallarına ve alınan önlemlere uymakla yükümlü olduğunu belirtir. Bu karşılıklı sorumluluk zinciri, iş kazalarının önlenmesi ve meydana gelirse etkilerinin en aza indirilmesi amacını taşır.
İş Kazası Durumunda Haklar
Bir iş kazası meydana geldiğinde öncelikle Sosyal Güvenlik Kurumu devreye girer. Sosyal güvenlik hukuku açısından iş kazası sayılan durumlarda SGK, sigortalıya ve yakınlarına çeşitli yardımlar yapar. Örneğin:
• Geçici iş göremezlik ödeneği: İşçinin geçici süre çalışamaması halinde verilen ödeme,
•Sürekli iş göremezlik geliri: İş kazası sonucu sürekli iş göremez hale gelen işçiye bağlanan gelir,
• Ölüm geliri: İş kazasında hayatını kaybeden işçinin hak sahiplerine (eş, çocuk gibi) bağlanan aylık,
• Evlenme ödeneği: Ölüm geliri alan kız çocuklarına evlenmeleri halinde bir defaya mahsus verilen yardım,
• Cenaze ödeneği: İş kazasında ölen sigortalı için cenaze masrafları amacıyla yapılan ödeme.
Bunlar SGK’nın sunduğu yardım ve teminatlardır. Ancak bu yardımlar, genellikle işçinin veya yakınlarının tüm zararlarını karşılamaya yetmez. Bu nedenle, işverenin hukuki sorumluluğu gündeme gelir. İş kazası geçiren işçi (veya ölümlü kazalarda mirasçıları), işveren aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açma hakkına sahiptir. Bu davada işveren, kanuni yükümlülüklerini ihmal etmiş ve kusurlu bulunmuşsa, işçinin uğradığı gelir kaybı, tedavi giderleri, çalışma gücü kaybı gibi maddi zararları ile yaşadığı acı ve sıkıntı için manevi tazminat ödemeye mahkûm edilebilir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre işveren, iş kazasından doğan zararın tazmini noktasında çoğunlukla işçi ile arasındaki hizmet sözleşmesine aykırılıktan (işçiyi gözetme borcunun ihlalinden) doğan sözleşmesel sorumluluk hükümlerine göre sorumlu tutulur. Bu yaklaşım, ispat yükü ve zaman aşımı bakımından işçi lehine olduğundan Yargıtay tarafından tercih edilmektedir.
İşverenin Sorumluluktan Kurtulabildiği Haller
Hukukumuzda bazı istisnai durumlarda işveren, meydana gelen iş kazasından ötürü sorumlu tutulmayabilir. Bu durumlar genellikle nedensellik bağının kesilmesi kavramıyla açıklanır; yani kazanın işin yürütülmesiyle olan bağlantısını koparan özel sebepler varsa işveren sorumlu olmaz. Başlıca haller şunlardır:
• İşçinin Ağır Kusuru: Eğer iş kazası tamamen işçinin kendi ağır kusurundan (örneğin açık ve bariz bir şekilde talimatlara aykırı, tehlikeli bir davranışından) kaynaklandıysa, işveren sorumluluktan kurtulabilir. Örneğin işçinin çok yüksek promilde alkollü şekilde iş makinesi kullanması sonucu kaza yapması durumunda kazanın iş ile illiyeti, işçinin bu ağır kusurlu davranışı ile kesilmiş sayılır.
Yargıtay içtihatları, işçinin %100 kusurlu olduğu hallerde işverenin tazminat sorumluluğu doğmayacağını belirtmektedir. Bu adil bir yaklaşımdır; zira hukuk kuralı olarak “kimse kendi kusurundan yarar sağlayamaz”. Ancak işçinin kusuru tam değil de kısmi ise bu durumda işçinin müterafik (ortak) kusuru oranında tazminattan indirim yapılır, tamamen sorumsuzluk değil.
• Üçüncü Kişinin Tam Kusuru: İş kazasına yol açan olay tamamen işveren dışında bir üçüncü kişinin ağır kusurundan kaynaklanıyorsa, uygun nedensellik bağı kesileceği için işveren sorumlu tutulmaz. Örneğin bir nakliye işi sırasında şirkete ait aracı süren işçi, karşı yönden gelen ve %100 kusurlu olan başka bir aracın çarpması sonucu yaralanmışsa, bu kazada tüm kusur üçüncü kişiye ait olduğundan işverenin sorumluluğundan bahsedilemez .
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da bir kararında “Kazanın işin görülmesi esnasında gerçekleşmiş olması tek başına işvereni sorumlu kılmaya yetmez; olay, üçüncü kişinin tamamen kusurlu davranışıyla meydana gelmişse işin tehlikesi ile sonuç arasında uygun illiyet bağı yoktur” diyerek bu durumu vurgulamıştır. Keza Yargıtay kararlarında, işyerinde bir husumetli tarafından salt intikam amacıyla çalışana saldırılması gibi durumlarda da kazanın işle ilgisi olmadığı kabul edilip işverenin sorumlu tutulmadığı örnekler mevcuttur.
• Mücbir Sebep (Zorlayıcı Neden): Deprem, sel, yıldırım düşmesi gibi öngörülemez ve engellenemez doğal afetler sonucunda meydana gelen kazalarda da işveren sorumlu olmayabilir. Mücbir sebep, işverenden kaynaklanmayan, tamamen harici bir güçle ortaya çıkan ve tüm özeni gösterse bile engel olunamayan olayları ifade eder. Eğer iş kazası, işverenin her türlü tedbiri almasına rağmen dış bir nedenle kaçınılmaz olarak gerçekleşmişse burada da illiyet bağı kesilmiş kabul edilir ve işveren tazminat sorumluluğundan kurtulur.
Yukarıda sayılan durumlar dışında, genel olarak işveren kusuru ilkesinin geçerli olduğunu unutmamak gerekir. Uygulamada pek çok iş kazasında kusur tamamen veya büyük ölçüde iş güvenliği tedbirlerini almayan işverene atfedilmektedir. Örneğin gerekli eğitimleri vermeyen, tehlikeli ortamda uygun koruyucu donanım sağlamayan ya da yasal çalışma saatleri ve dinlenme sürelerine uymayan işveren, meydana gelen kazada kusurlu bulunacaktır.
Yargıtay kararları da, “işveren tüm önlemleri almışsa kusursuz kabul edilir; ancak alınması gereken başka bir tedbir varken bunu almamışsa kusurludur” diyerek işverenin özen borcunun geniş yorumlanması gerektiğini ifade etmektedir.
Yargıtay Karar Örneği: Konuyu somutlaştırmak gerekirse, Yargıtay 21. Hukuk Dairesi’nin incelediği bir olayda, işçi işverenin aracıyla seyir halindeyken başka bir aracın çarpması sonucu sakatlanmıştır. Kazada karşı araç sürücüsü %100 kusurlu bulunmuştur. Bu durumda, meydana gelen zarar ile yürütülen iş arasındaki illiyet bağı üçüncü kişinin ağır kusuru nedeniyle kesildiğinden, işverenin sorumlu tutulamayacağına hükmedilmiştir. Buna karşılık bir başka kararda ise Yargıtay, işçinin görevli olarak bindiği uçağın düşmesi sonucu ölmesi olayında, ortada üçüncü kişinin fiili olsa dahi işverenin “tehlike sorumluluğu” kapsamında zararı tazmin yükümlülüğü bulunduğunu belirtmiştir. Görüldüğü üzere, her somut olay kendi koşullarına göre değerlendirilmektedir. Genel eğilim, işçinin korunması yönündedir; fakat iş kazasının tamamen işverenin etki alanı dışındaki sebeplerden kaynaklandığı durumlarda da işverenin sorumlu tutulmayacağı bir denge gözetilir.
İş kazaları hem çalışan hem işveren açısından istenmeyen ve üzücü durumlardır. Mevzuat, işverenlere çalışanlarını korumak için ciddi sorumluluklar yüklemiştir. Bu sorumluluklara aykırılık halinde işverenin maddi-manevi tazminat ödemesi ve hatta ceza yaptırımlarıyla karşılaşması söz konusudur. Çalışanlar açısından bakıldığında ise, bir iş kazası yaşandığında sosyal güvenlik haklarını (iş göremezlik ödenekleri, gelir bağlanması vb.) talep etme ve işveren ihmalkâr ise ayrıca yargı yoluyla hak arama imkânı vardır. En ideali, elbette kazaların hiç meydana gelmemesi için proaktif önlemlerin tam olarak alınması ve iş sağlığı-güvenliği kültürünün işyerlerinde yerleşmesidir. Ancak bir kaza olduğunda da, yukarıdaki esaslar çerçevesinde kusur durumuna göre hukuki sorumluluk tespit edilerek adil bir sonuca varılmaya çalışılır.